Μέρος 4ο: Ο Μεσαίωνας της Ανατολής: Στο σκοτάδι της Αραβικής επέκτασης
Από το 500 έως το 1500 μ.Χ. υπήρχαν καταγεγραμμένες, συστηματικές και συχνά σκληρές εξωτερικές διώξεις χριστιανών, κυρίως από ισλαμικά κράτη, παγανιστικούς λαούς, μογγολικές εισβολές, την οθωμανική εξάπλωση και τους προ-χριστιανικούς ευρωπαϊκούς πληθυσμούς.
Οι διώξεις αυτές δεν είχαν πάντα την ένταση και την καθολικότητα των ρωμαϊκών διωγμών, διέφεραν ανάλογα με την περιοχή και πολλές φορές συνδέθηκαν με πολιτικά ή στρατιωτικά συμφέροντα, όχι καθαρά θρησκευτικά.
Διωγμοί από Άραβες / Μουσουλμάνους (7ος–15ος αι.)
Όταν τον 7ο αιώνα οι αραβικές φυλές ενώθηκαν κάτω από το λάβαρο του Ισλάμ, η Ανατολή άλλαξε όψη μέσα σε λίγες δεκαετίες. Χώρες που για αιώνες ήταν λίκνο της χριστιανικής πίστης—η Συρία, η Παλαιστίνη, η Αίγυπτος, η Μεσοποταμία, η Βόρεια Αφρική—πέρασαν σταδιακά σε ένα νέο θρησκευτικό καθεστώς. Οι χριστιανοί δεν εξολοθρεύτηκαν μαζικά· όμως η ζωή τους άλλαξε σε τέτοιο βαθμό ώστε οι πηγές της εποχής το περιγράφουν ως «σιωπηλό διωγμό», που επεκτάθηκε επί αιώνες.
Ήδη από τους πρώτους αιώνες της μουσουλμανικής κυριαρχίας, το περίφημο Σύμφωνο του Ομάρ καθιέρωνε την νομική και κοινωνική κατωτερότητα των χριστιανών. Εκεί οι ίδιοι δεσμεύονται:
«Δεν θα οικοδομήσουμε εκκλησία… ούτε θα επισκευάσουμε όσα ερείπωσαν.
Δεν θα υψώσουμε τη φωνή μας κατά την προσευχή, ούτε θα διαβάζουμε τις Γραφές μας δυνατά…
Θα δεχθούμε να φέρουμε διακριτικό ένδυμα…
Θα σηκωνόμαστε από τα καθίσματά μας όταν θελήσει να καθίσει μουσουλμάνος»
Το χριστιανικό Χρονικό του Θεοφάνη σχολιάζει αυτές τις συνθήκες λέγοντας ότι οι Άραβες επιβάλλουν «φόροις δυσβαστάκτοις καὶ ταπεινώσεις λίαν ἀφόρητοις» στους πιστούς.
Η ισλαμική θεολογία το επιβεβαιώνει: ο Ιμπν αλ-Καθίρ γράφει, εξηγώντας το Κοράνι 9:29:
«Πρέπει να πληρώσουν τον φόρο με το χέρι τους, ενώ αυτοί είναι ταπεινωμένοι».
Οι ταπεινώσεις αυτές δεν ήταν παρεκτροπές· ήταν θεσμοθετημένη πραγματικότητα.
Βόρεια Αφρική – Το σβήσιμο μιας χριστιανικής ηπείρου (8ος–12ος αι.)
Μετά την πτώση της Καρχηδόνας το 698 μ.Χ., μια περιοχή που είχε γεννήσει Πατέρες όπως ο Κυπριανός και ο Αυγουστίνος άρχισε να χάνει την φωνή της. Ο Άραβας ιστορικός αλ-Μπαλαδούρι καταγράφει πως «ο λαός που αρνείται τον φόρο και την πίστη αντιμετωπίζει την μάχαιρα».
Στη «Ιστορία των Πατριαρχών Αλεξανδρείας» διαβάζουμε για την ίδια περίοδο: «Μοναστήρια ἐξηρημώθησαν ὑπὸ ἀνδρῶν ἀνοσίων», ενώ μοναχοί σφαγιάζονταν ή έφευγαν προς την Κυρηναϊκή.
Ήταν ένας διωγμός αργός, διοικητικός, οικονομικός—αλλά καταστροφικός. Μέχρι τον 12ο αιώνα, όπως μαρτυρούν αραβικά γεωγραφικά κείμενα, η παρουσία χριστιανών είχε σχεδόν εξαφανιστεί.
Δεν ήταν ένας διωγμός με σπαθιά κάθε μέρα. Ήταν ένας διωγμός αργός με συνεχή πίεση: Ο φόρος, οι απαγορεύσεις, η διάλυση της εκκλησιαστικής διοίκησης, οδήγησαν σε κάτι ακόμη χειρότερο από τον θάνατο, την σιωπηλή εξαφάνιση. Μέχρι τον 12ο αιώνα,- όπως μαρτυρούν αραβικά γεωγραφικά κείμενα,- η άλλοτε κραταιά χριστιανική Βόρεια Αφρική είχε λιγότερους πιστούς από ό,τι μικρά χωριά της Μικράς Ασίας.
Συρία, Παλαιστίνη και Μεσοποταμία – Οι χριστιανοί της ερήμου
Στη Συρία και τη Μεσοποταμία ζούσαν χριστιανοί με βαθιές ρίζες: Ιακωβίτες, Νεστοριανοί, Χαλδαίοι, Ασσύριοι. Εδώ, τα μουσουλμανικά δίκαια dhimma για τους «υποτελείς» εφαρμόστηκαν με ακρίβεια.
Το «Πράσινο Βιβλίο» (κανονιστικό κείμενο για τους “άπιστους”) του Χαλίφη Ομάρ καταγράφει τους περιορισμούς:
«οἱ ἄπιστοι να μη ἀνοικοδομοῦν ναούς…»
«να μη υψώνουν οικοδομήν υψηλότερην των οικιών των πιστών…»
«να μη αναγινώσκουν τας γραφας των δυνατῶς…»
Ο Σύρος χρονογράφος Michael the Syrian αναφέρει:
«Οι άρχοντες επέβαλαν στους χριστιανούς να φέρουν κίτρινο σημάδι… ώστε να διακρίνονται από τους μουσουλμάνους».
Από τον ιστορικό αλ-Ταμπαρί καταγράφεται ότι οι χριστιανοί, «Διατάχθηκαν να μην κτυπούν καμπάνες ούτε να εμφανίζουν σταυρούς δημοσίως… διότι αυτό προξενούσε ενόχληση στους μουσουλμάνους». Ο ίδιος αναφέρει επίσης ότι στη Βαγδάτη, στις περιόδους κρίσης, οι χριστιανοί θεωρούνταν υποψήφιοι κατάσκοποι της βυζαντινής αυτοκρατορίας και έχαναν θέσεις ευθύνης.
Η περίπτωση του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού
Στις αυλές των Ουμμεϋάδων ανέβηκαν πολλοί χριστιανοί λόγω της μόρφωσής τους. Ένας από αυτούς ήταν ο Ιωάννης Δαμασκηνός.
Η Παράδοσις περι τοῦ τετμημένου χειρός αναφέρει ότι συκοφαντήθηκε ως προδότης και το χέρι του κόπηκε ως ποινή. Το ίδιο Χρονικό σημειώνει πως ο χαλίφης επέβαλε περιορισμούς στους χριστιανούς υπαλλήλους, που σταδιακά αντικαταστάθηκαν από μουσουλμάνους.
Αίγυπτος – Οι Κόπτες κάτω από τη βαριά χείρα των χαλίφηδων
Η Αίγυπτος, πατρίδα της ερήμου των Πατέρων, εισήλθε στη μουσουλμανική εποχή με προσδοκία ήπιας μεταχείρισης, όμως γρήγορα δοκιμάστηκε σκληρά.
Το Χρονικό του Ιωάννη του Νικίου περιγράφει τις πρώτες δεκαετίες ως εποχή τρόμου:
«Φόβος και τρόμος κατέλαβε τον λαό…Οι εκκλησίες άδειασαν και οι ιερείς κρύβονταν».
Και αλλού: «Βαρύτατοι φόροι επεβλήθησαν και πολλοί δεν άντεξαν και εγκατέλειψαν την πίστη».
Οι εξεγέρσεις των Κοπτών το 725, 739 και 773 κατεστάλησαν βίαια. Το ίδιο επιβεβαιώνει η κοπτική «Ιστορία των Πατριαρχών»: «Οι στρατιώτες εισέβαλαν στα μοναστήρια και τα ερήμωσαν… οι μοναχοί διεσπάρησαν σαν πρόβατα χωρίς ποιμένα».
Στον 10ο αιώνα εμφανίζεται μία από τις σκοτεινότερες μορφές. Ο χαλίφης αλ-Χακίμ .(1004–1021)Το Χρονικό της Αντιοχείας τον παρουσιάζει ως «διώκτη μανιώδη» των χριστιανών.
Το 1009 κατέστρεψε την Εκκλησία του Παναγίου Τάφου, απαγόρευσε την τέλεση των μυστηρίων, επέβαλε στους χριστιανούς να φέρουν ξύλινο σταυρό ως σημάδι ντροπής και έκαψε δεκάδες ναούς στην Μέμφιδα και στη Φαγιούμ.
Ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Χριστοφόρος γράφει:
«Ἔκλαυσα ὅταν εἶδον τὰ τέκνα τῆς Ἐκκλησίας ταπεινούμενα καὶ τὸν λαὸν βιαζόμενον εἰς ἀπόστασιν.»
Οι διωγμοί δεν ήταν συνεχείς αλλά επαναλαμβανόμενοι, αφήνοντας μόνιμη πληγή.
Ο Μακρίσι, ο μεγάλος Αιγύπτιος μουσουλμάνος ιστορικός, επιβεβαιώνει την τακτική περιφρόνηση των χριστιανών: «Κανένας χριστιανός δεν επιτρεπόταν να εμφανιστεί έφιππος, μόνον πεζός και πάντοτε με διακριτικό σημάδι στο ένδυμα».
Ισπανία – Οι Μάρτυρες της Κόρδοβας και η σκιά του Αλ-Μανσούρ (9ος αιώνας).
Η Κόρδοβα του 9ου αιώνα παρουσιάζεται συχνά ως παράδειγμα ανεκτικότητας. Όμως τα έργα Ευλογίου και Αλβαρού, δύο μορφών του χριστιανισμού στην Ισπανία, μαρτυρούν μια πραγματικότητα περισσότερο περίπλοκη.
Στο έργο Memoriale Sanctorum, ο Ευλόγιος περιγράφει πώς χριστιανοί που μιλούσαν δημοσίως κατά του Ισλάμ εκτελούνταν για βλασφημία. Μοναχοί, ιερείς και λαϊκοί θανατώθηκαν (851–859), αρνούμενοι να απαρνηθούν τον Χριστό.
«Έβλεπα καθημερινά χριστιανούς να σύρονται στα παλάτια των κριτών, διότι ομολόγησαν τον Χριστό και κατηγόρησαν την πλάνη… Κανείς δεν γλίτωνε».
Ο Αλβαρός, στο Indiculus Luminosus, σημειώνει:
«Η πίστη των πατέρων μας εξευτελίζεται· οι ναοί μας μετατρέπονται σε τόπους άλλης λατρείας».
Λίγο αργότερα, όταν ο ισχυρός βεζίρης Αλ-Μανσούρ ανέλαβε την εξουσία (10ος αι.), οι χριστιανοί αντιμετώπισαν νέα κύματα πίεσης. Τα Χρονικά της Αλ-Ανταλούς καταγράφουν ότι ο Αλ-Μανσούρ:
έκλεισε μοναστήρια,
μετέτρεψε εκκλησίες σε τζαμιά,
διέταξε την καύση χριστιανικών βιβλίων,
και λεηλάτησε πολλές πόλεις που είχαν ακόμη ισχυρό χριστιανικό στοιχείο.
Η Ιβηρική, από τόπος λαμπρού λατινικού χριστιανισμού, έγινε κατά περιόδους τόπος μαρτυρίου. «Οι χριστιανοί έμεναν σιωπηλοί από φόβο».
Ιεροσόλυμα και οι Άγιοι Τόποι
Οι προσκυνητές που έφθαναν από όλο τον κόσμο συχνά κατέγραφαν την εμπειρία τους.
Ο Βερνάρδος ο Μοναχός (870 μ.Χ.) γράφει:
«τοῖς χριστιανοῖς ἐπιβάλλεται τέλος εἰς τὴν πύλην, καὶ πολλὰ ἐμπόδια τιθένται ἵνα μὴ προσκυνῶσιν ὡς πρίν.»
Η καταστροφή του Παναγίου Τάφου το 1009 από τον αλ-Χακίμ ήταν κορυφαία στιγμή δίωξης και ταπείνωσης. Τα χρονικά των Σταυροφόρων την περιγράφουν ως «βλασφημίαν ἀνεκδιήγητον», που τραυμάτισε βαθιά όλη τη χριστιανοσύνη.
Αρμενία – Συγκρούσεις και διακρίσεις-Ανάμεσα σε φόρο και εξισλαμισμό
Στην Αρμενία, το αραβικό χαλιφάτο επέβαλλε βαριά φορολογία και παρενέβη συχνά στην εκλογή του Καθολικού.
Το Χρονικό του Γεωργίου Μαρδπαιτά (8ος αι.) αναφέρει ότι πολλές φορές οι χριστιανικές πόλεις αντιμετωπίστηκαν ως δυνάμει επαναστατικές, με αποτέλεσμα τιμωρητικά μέτρα, δήμευση περιουσιών και εξισλαμισμούς στρατευμένων νέων…Και σημειώνει:
«Οι άρχοντες απαιτούσαν φόρους αδυνάτους· όποιος δεν έδινε, τον έπαιρναν από το σπίτι του και τον εξισλάμιζαν».
Ο ιστορικός Ghevond γράφει:
«Εκκλησίες ερημώθηκαν… και πολλοί εκρύπτοντο στα βουνά, διότι ανευρίσκονταν, η πίστις αυτών εδοκιμάζετο με βία».
Συριακές – Ασσυριακές Μαρτυρίες
Το Νεστοριανό Χρονικό αναφέρει:
«Οι άρχοντες επέτρεπαν να ζούμε μόνον εάν δεχθούμε να πληρώνουμε τον φόρο· αλλά στη δυσμένειά τους, μας αφαιρούσαν τους ναούς και τα βιβλία μας».
Ο Bar Hebraeus, Ιακωβίτης επίσκοπος του 13ου αιώνα, σημειώνει:
«Σε κάθε κρίση, οι χριστιανοί πρώτοι εδοκιμάζοντο· περιορισμοί, πρόστιμα, και συχνά καταστροφές ναών… έτσι εκάμφθη ο λαός μας».
Αργή φθορά -Η Μακρά Νύχτα της Υπομονής
Η μεγάλη εικόνα που προκύπτει από αραβικές και αρμενικές πηγές συμφωνούν ότι οι διωγμοί των χριστιανών δεν ήταν μία σειρά σποραδικών επεισοδίων αλλά μία μακραίωνη πίεση που αλλοίωσε ολόκληρες κοινωνίες. Δεν είχαν το πρόσωπο της άμεσης σφαγής αλλά για διώξεις με νόμους που καθημερινά ταπεινώνουν, φόρους που συνθλίβουν, απαγορεύσεις που σιωπηλά εξαφάνιζαν την πίστη από τον δημόσιο χώρο για επτά αιώνες.
Από όλους τους χρονογράφους της εποχής καταγράφεται το εξής αποτέλεσμα:
Οι χριστιανικές κοινότητες μειώθηκαν δραματικά,
Μοναστήρια ερημώθηκαν,
Γλώσσες και παραδόσεις χάθηκαν και ολόκληρες χώρες,—όπως η Βόρεια Αφρική,—έπαψαν σχεδόν να έχουν χριστιανική παρουσία.
Η ιστορία αυτή δεν είναι μόνο αριθμοί. Είναι η ιστορία ανθρώπων που κράτησαν την πίστη τους μέσα σε ξένο καθεστώς, πληρώνοντας φόρο για να πιστεύουν, υπομένοντας προσβολές και συχνά προσφέροντας το αίμα τους χωρίς να τους γνωρίζει ο κόσμος.
Γιάννης Μαστοράκος