Μέρος 8ο: Διώξεις στη Μογγολική Εξάπλωση (13ος–14ος αιών)
Όταν οι Μογγόλοι εμφανίστηκαν στον ιστορικό ορίζοντα του 13ου αιώνα, έμοιαζαν –παραδόξως– λιγότερο επικίνδυνοι για τους χριστιανούς απ’ όσο είχαν υπάρξει άλλες αυτοκρατορίες.
Η αυτοκρατορία του Τζένγκις Χαν και των πρώτων διαδόχων του χαρακτηριζόταν από θρησκευτική ανοχή, όχι από ευσέβεια αλλά από πρακτικό πνεύμα. Όποιος προσευχόταν για τη σταθερότητα της εξουσίας, μπορούσε να συνεχίσει να ζει.
Χριστιανοί Νεστοριανοί, Αρμένιοι και Σύριοι βρήκαν αρχικά χώρο επιβίωσης μέσα στη μογγολική κυριαρχία. Μάλιστα, ορισμένες μογγολικές φυλές είχαν ήδη επαφή με τον χριστιανισμό, ενώ σύζυγοι Χάνων και μέλη της αυλής ήταν βαπτισμένοι.
Όμως αυτή η σχετική ανοχή δεν ήταν μόνιμη…Και όταν έσπασε, έσπασε με τρόπο απόλυτο.
Από την ανοχή στη σφαγή
Καθώς η μογγολική αυτοκρατορία διασπάται και νέα κέντρα εξουσίας αναδύονται, αλλάζει και το θρησκευτικό κλίμα. Η σταδιακή ισλαμοποίηση πολλών μογγολικών ηγεμονιών μεταβάλλει ριζικά τη στάση απέναντι στους χριστιανούς.
Η πίστη παύει να είναι ανεκτή ιδιωτική υπόθεση και αρχίζει να θεωρείται εμπόδιο στη συνοχή της εξουσίας.
Αυτό που ακολουθεί δεν είναι απλώς καταπίεση…Είναι αφανισμός..!
Ο Τιμούρ Λενγκ (Ταμερλάνος) – ο τρόμος της Ανατολής
Στα τέλη του 14ου αιώνα εμφανίζεται ο Τιμούρ Λενγκ (1336–1405), γνωστός στη Δύση ως Ταμερλάνος. Αν και δεν ήταν άμεσος διάδοχος του Τζένγκις Χαν, επικαλέστηκε τη μογγολική κληρονομιά και κυβέρνησε με ακραία βία.
Ο Τιμούρ δεν πολεμούσε μόνο για εδάφη. Πολεμούσε για φόβο.
Οι πηγές –χριστιανικές και μουσουλμανικές– συμφωνούν σε κάτι σπάνιο…Ότι η αγριότητά του ξεπερνούσε κάθε προηγούμενο.
Κατά τις εκστρατείες του σε Περσία, Μεσοποταμία, Συρία, Αρμενία, Κεντρική Ασία, ο Τιμούρ διέταξε:
Μαζικές εκτελέσεις χριστιανικών πληθυσμών,
αποκεφαλισμούς επισκόπων και ιερέων,
καταστροφή μοναστηριών αιώνων,
ισοπέδωση πόλεων με χριστιανική παρουσία.
Ο Σύρος χρονικογράφος Ιωάννης της Μαρδίνης αναφέρει ότι: «Ο τόπος εσιώπησε, διότι δεν έμεινε φωνή να προσευχηθεί.»
Στην Βαγδάτη, στη Μοσούλη, στη Νίσιβι αλλά και στη Δαμασκό, χιλιάδες χριστιανοί σφαγιάστηκαν, ενώ πύργοι από κρανία στήθηκαν ως προειδοποίηση προς τους επιζώντες.
Ο ίδιος ο Τιμούρ καυχιόταν ότι: «Έκανε τις πόλεις παράδειγμα, για να μη σηκώσουν ξανά κεφάλι.»
Η συντριβή της Εκκλησίας της Ανατολής
Οι διώξεις του Ταμερλάνου υπήρξαν καταστροφικές για την Εκκλησία της Ανατολής. Μέχρι τότε η Εκκλησία αυτή είχε φτάσει μέχρι την Ινδία και την Κίνα, διέθετε σχολές, μοναστήρια, επισκόπους σε όλη την Ασία.
Μετά τις εκστρατείες του ολόκληρες μητροπόλεις εξαφανίστηκαν, οι κοινότητες διαλύθηκαν, η Εκκλησία συρρικνώθηκε σε μικρούς, κατατρεγμένους θύλακες.
Αυτό που δεν κατάφεραν αιώνες διωγμών από Πέρσες και Άραβες, το κατάφερε μια δεκαετία μογγολικής βίας.
Οι διώξεις αυτές ήταν τόσο ακραίες για τρεις λόγους:
- Η βία ήταν εργαλείο διακυβέρνησης, όχι παρενέργεια.
- Ο θρησκευτικός φανατισμός συνδυάστηκε με πολιτική τρομοκρατία.
- Οι χριστιανοί ήταν ανυπεράσπιστοι, χωρίς κράτος, στρατό ή διεθνή προστασία.
Δεν υπήρχε αυτοκρατορία να διαμαρτυρηθεί. Δεν υπήρχε σύνοδος να επέμβει. Μόνο σιωπή.
Για το τέλος
Η μογγολική περίοδος ξεκίνησε για τους χριστιανούς της Ανατολής με ελπίδα και τελείωσε με ερείπια. Η σχετική ανοχή των πρώτων χρόνων αποδείχθηκε προσωρινή! Η βία του Ταμερλάνου άφησε πίσω της μια Εκκλησία ακρωτηριασμένη.
Ο Μεσαίωνας της Ανατολής δεν έσβησε με θεολογικές διαμάχες αλλά με φωτιά, σίδερο και σιωπή…Κι όμως, ακόμη κι εκεί, σε χωριά χωρίς ναούς και σε οικογένειες χωρίς ποιμένες, η πίστη δεν χάθηκε ολοκληρωτικά. Έμεινε σαν πληγή που δεν έκλεισε – και σαν μαρτυρία ότι η Εκκλησία, ακόμη κι όταν συντρίβεται ιστορικά, δεν εξαφανίζεται πνευματικά.
Γιάννης Μαστοράκος