Μέρος 7ο. Οι Διώξεις των Χριστιανών στην Περσία και την Μεσοποταμία του Μεσαίωνα

Στην απέραντη Ανατολή, πολύ πριν τα σύνορα της Ευρώπης γνωρίσουν τη λέξη «Μεσαίωνας», υπήρχαν ήδη ακμαίες χριστιανικές κοινότητες που μιλούσαν συριακά, προσεύχονταν σε υπόγειους ναούς και κρατούσαν στα χέρια τους χειρόγραφα του Ευαγγελίου, πολύ πριν αυτά μεταφραστούν στη Δύση.

Ήταν οι «Ασσυροχαλδαίοι» και οι «Χριστιανοί της Εκκλησίας της Ανατολής» (οι λεγόμενοι Νεστοριανοί), διάσπαρτοι στην Περσία, τη Μεσοποταμία, τη Συρία και μέχρι την Κεντρική Ασία.

Αλλά η ύπαρξή τους εξελίχθηκε μέσα σε ένα περιβάλλον εχθρικό, αρχικά ζωροαστρικό και αργότερα ισλαμικό, όπου η πίστη τους θεωρήθηκε πολιτική απειλή, θρησκευτική ύβρις και ξένο σώμα.

1.Οι διωγμοί υπό τα ζωροαστρικά περσικά κράτη (6ος–7ος αιώνας)

Στην Σασσανιδική Περσία, ο ζωροαστρισμός δεν ήταν απλώς θρησκεία αλλά κρατική ιδεολογία.

Ο Χριστιανισμός αντιμετωπιζόταν με καχυποψία, επειδή συνδεόταν —δικαίως ή αδίκως— με τον «εχθρό», τη Ρωμαϊκή (Βυζαντινή) Αυτοκρατορία.

Οι Χριστιανοί θεωρούνταν πιθανοί προδότες, φορείς ξένης επιρροής και υπονομευτές της περσικής τάξης. Αυτό οδήγησε σε συστηματικούς διωγμούς.

2.Οι διωγμοί επί Σάππου Β΄ (Shapur II) και των διαδόχων του

Ο πιο σκληρός κύκλος διωγμών αποδίδεται στον βασιλιά Σάππο Β΄ (309–379 μ.Χ.) αλλά τ΄ αποτελέσματά του επεκτείνονται και στον 6ο αιώνα, μέσω διαδοχικών πολιτικών καταστολής.

Ο εκκλησιαστικός ιστορικός Σωζομενός (Historia Ecclesiastica) γράφει ότι:

«ἐξοντώθησαν ἐπίσκοποι και πρεσβύτεροι κατά χιλιάδας, και αἱ ἐκκλησίαι ἐρημώθησαν.»

Ο Θεοδώρητος Κύρου αναφέρει: «Ἀνεσκολοπίζοντο οἱ ποιμένες, ἵνα τα πρόβατα διασκορπισθῶσι.»

Καταγράφονται μαζικές εκτελέσεις επισκόπων, αποκεφαλισμοί κληρικών, καταστροφή σχολών (Νίσιβις, Έδεσσα), κάψιμο μοναστηριών, εξορίες σ΄ ερήμους.

Ιδιαίτερα γνωστή είναι η σφαγή των επισκόπων της Περσίας, όπου σε μία μόνο εκκαθάριση εκτελέστηκαν δεκάδες ανώτατοι κληρικοί.

3. Η Εκκλησία της Ανατολής: Επιβίωση μέσα στο αίμα

Παρά τους διωγμούς, η Εκκλησία της Ανατολής δεν εξαφανίστηκε…Αντιθέτως, οργάνωσε σχολές, μοναστήρια και ιεραποστολές, με κέντρο τη Νίσιβι.

Ο ιστορικός Sebeos (7ος αι.) σημειώνει: «Οἱ Χριστιανοί τῆς Περσίας ἔμαθον ζῆν ὡς ξένοι ἐν τῇ γῇ αὐτῶν.»

Η επιβίωση αυτή όμως είχε τίμημα:

η Εκκλησία αναγκάστηκε να διαχωρίσει τη θέση της από τη Βυζαντινή Ορθοδοξία, στην κυριολεξία για να επιβιώσει, γεγονός που οδήγησε στη «νεστοριανή ταυτότητα». Ο διαχωρισμός από το Βυζάντιο τους προστάτευε από διώξεις, ώστε να μη θεωρούνται σύμμαχοι ή πράκτορες των περσών αλλιώς θα τους αφάνιζαν ως προδότες…

4. Η έλευση του Ισλάμ, από ανοχή σε καταπίεση (7ος–9ος αιώνας)

Όταν οι Άραβες κατέκτησαν την Περσία (7ος αι.), πολλοί χριστιανοί πίστεψαν ότι οι διωγμοί θα σταματήσουν. Πράγματι, αρχικά υπήρξε σχετική ανοχή. Όμως σύντομα επιβλήθηκε η τζίζια (ειδικός φόρος υποτελών), απαγορεύτηκε η ανέγερση νέων ναών, περιορίστηκε η δημόσια λατρεία ενώ αποκλείστηκαν από την εξουσία.

Σε περιόδους φανατισμού (ιδίως 8ος–9ος αιώνας), καταγράφονται αποκεφαλισμοί επισκόπων, βίαιοι εξισλαμισμοί, καταστροφή μοναστηριών στη Μεσοποταμία.

Ο Ιωάννης ο Εφέσιος γράφει:

«Οἱ πιστοὶ ἤρξαντο πάλιν κρύπτεσθαι, οὐχί διά τους Πέρσας, ἀλλά διά τούς νέους κυρίους.»

5. Διώξεις Νεστοριανών σε Περσία και Συρία

Οι Νεστοριανοί, αν και αρχικά ανεκτοί, διώχθηκαν από Πέρσες επειδή ήταν χριστιανοί, διώχθηκαν από Βυζαντινούς επειδή θεωρήθηκαν αιρετικοί, διώχθηκαν από Μουσουλμάνους αργότερα ως «άπιστοι». Δηλαδή υπήρξαν χριστιανοί που βρέθηκαν διωκόμενοι από όλες τις πλευρές χωρίς ποτέ να έχουν κρατική προστασία.

Ο Αλ-Ταμπαρί (μουσουλμάνος ιστορικός, 9ος αι.) επιβεβαιώνει ότι: «Πολλοί Χριστιανοί ἔφυγον εἰς τα ὄρη ἵνα διασώσωσι την πίστιν αὐτῶν.»

Κι όμως, αυτοί οι άνθρωποι:

ίδρυσαν σχολές,

μετέφρασαν την Αγία Γραφή,

έφτασαν με το Ευαγγέλιο μέχρι την Ινδία και την Κίνα ταξιδεύοντας επάνω σε πληγές…!

Ο Νεστόριος, (μοναχός από την Αντιόχεια περ. 386–451 μ.Χ.) δεν ήταν ένας απλός «αιρετικός» αλλά μια τραγική μορφή μιας εποχής όπου η θεολογία, η πολιτική και η γλώσσα συγκρούονταν.

Οι λεγόμενοι «Νεστοριανοί» δεν ήταν ένα ενιαίο αιρετικό σώμα αλλά χριστιανοί της Ανατολής που βρέθηκαν εκτός των συνόρων και των αποφάσεων της αυτοκρατορικής Εκκλησίας.

Και στην ιστορία των διωγμών, συχνά πλήρωσαν το τίμημα όχι για όσα πίστευαν αλλά για το πού βρίσκονταν και ποιον δεν εξυπηρετούσαν.

Για το τέλος:

Οι Ασσυροχαλδαίοι και οι Χριστιανοί της Περσίας δεν άφησαν πίσω τους αυτοκρατορίες, αλλά μαρτυρίες. Δεν έχτισαν παλάτια αλλά σχολές μέσα στο αίμα. Δεν κυριάρχησαν αλλά επέζησαν…Και ίσως γι’ αυτό η πίστη τους, —παρά τους αιώνες διωγμών— δεν έσβησε ποτέ…

Γιάννης Μαστοράκος