Τι είναι η "ψυχή" κατά την Αγία Γραφή

Τι είναι η “ψυχή” κατά την Αγία Γραφή

Ως συνέχεια της ενότητας «αρχαίες και νέες δοξασίες περί ψυχής», παραθέτω εδάφια από το σύνολο της Αγίας Γραφής, ώστε να ολοκληρωθεί με μεγαλύτερη σαφήνεια η εικόνα που έχουμε γύρω από τη φύση της ψυχής και να καταλήξουμε σε χρήσιμα και ασφαλή συμπεράσματα.

Τι είναι η ψυχή σύμφωνα με την Αγία Γραφή

Η Αγία Γραφή περιγράφει την ψυχή ως το πνευματικό στοιχείο μέσα στον άνθρωπο, εκεί όπου εδράζεται η προσωπικότητα, ο εσωτερικός άνθρωπος, η ίδια η ουσία της ύπαρξής μας. Είναι πολύ ανώτερη από το σώμα, αφού σε αυτήν αναφερόμαστε όταν λέμε «ο πραγματικός εαυτός μας». Δεν αποτελεί κανένα μέρος του σώματος, ούτε ταυτίζεται με κάποια βιολογική λειτουργία.

Όπως γράφει η Γραφή, ο λόγος του Θεού «διέρχεται μέχρι διαίρεσης ψυχής τε και πνεύματος» (Εβρ.4:12), δείχνοντας ότι πρόκειται για πνευματική οντότητα.

Προσωπικά συνηθίζω να λέω πως η ψυχή μας είναι ένα «κομμάτι από τον Θεό». Αν και η έκφραση μπορεί να είναι αδόκιμη με αυστηρά θεολογικούς όρους, εντούτοις η σκέψη σε καθηλώνει ευχάριστα…Η ψυχή προέρχεται από την πνοή Του, και δια του Ιησού Χριστού έχει μπει στο μονοπάτι που οδηγεί στην αθανασία.

Το βλέπουμε και στο βιβλίο της Γένεσης. (Γέν.2:7) Οι ψυχές των ανθρώπων, αν και δημιουργημένες και πεπερασμένες, ζουν αιώνια κατά χάρη! Είναι πνευματικές ως προς τη σύστασή τους και αθάνατες ως προς τη φύση τους, όχι επειδή έχουν αθανασία από μόνες τους, αλλά επειδή τη λαμβάνουν από Εκείνον «όστις μόνος έχει την αθανασία» (Α΄Τιμ.6:16).

Πως ο άνθρωπος έγινε εις «ψυχή ζώσα»

στο κεφάλαιο της δημιουργίας η Γραφή αποκαλύπτει με σαφήνεια πως ο Θεός πρώτα έπλασε το σώμα του ανθρώπου από το χώμα της γης! Το σώμα όμως έτσι όπως ήταν, δεν είχε ζωή. Δεν μπορούσε να ζήσει ούτε να κινηθεί, γιατί η ζωή δεν προέρχεται από τη γη αλλά από τον Θεό. Όταν ο Θεός «ενεφύσησε εις τους μυκτήρας του», τότε το σώμα πήρε ζωή και άρχισε ν’ αναπνέει και να κινείται. Κοιτάξτε τι λέει: «Και έπλασε Κύριος ο Θεός τον άνθρωπον από χώματος εκ της γης. και ενεφύσησεν εις τους μυκτήρας αυτού πνοήν ζωής, και έγεινεν ο άνθρωπος εις ψυχήν ζώσαν». (Γέν.2:7 )

Το σώμα έγινε ζωντανό μόνο όταν ο Θεός «εμφύσησε» σε αυτό «πνοή ζωής». Αυτή η θεία πνοή, αυτό το ζωοποιό πνευματικό στοιχείο που εξήλθε από τον Θεό, μετέδωσε ζωή στο σώμα. Δεν πρόκειται για απλή αναπνευστική λειτουργία, αλλά για «ζωοφόρο πνεύμα», το οποίο η Γραφή άλλοτε αποκαλεί «πνεύμα» και άλλοτε «ψυχή».

Κάτι ανάλογο βλέπουμε και στον Ιεζεκιήλ:«…και θέλω εμβάλει εις εσάς πνεύμα και θέλετε αναζήσει· και θέλετε γνωρίσει ότι εγώ είμαι ο Κύριος». (Ιεζ.37:6)

Η ψυχή είναι ανεξάρτητη του σώματος

Η Αγία Γραφή παρουσιάζει την ψυχή ως μια πνευματική οντότητα που δεν ταυτίζεται με το σώμα ούτε εξαρτάται από αυτό για να υπάρξει. Το σώμα μπορεί να φθαρεί, να ασθενήσει ή να πεθάνει, όμως η ψυχή συνεχίζει να υπάρχει, να σώζεται ή να χάνεται, να επιστρέφει στον Θεό και ακόμη να ανασταίνεται. Παρακάτω παρατίθενται βασικά βιβλικά στοιχεία που αποδεικνύουν την ανεξαρτησία της ψυχής από το σώμα.

Η ψυχή μπορεί να απολεσθεί ξεχωριστά από το σώμα: «Φοβήθητε δε μάλλον τον δυνάμενον και ψυχήν και σώμα να απολέσει εν τη γεέννη». (Ματθ.10:28 ) Η απώλεια της ψυχής είναι ξεχωριστή πραγματικότητα από τον θάνατο του σώματος

Η ψυχή μπορεί να σωθεί ανεξάρτητα από το σώμα: «Απολαμβάνοντες το τέλος της πίστεώς σας, την σωτηρίαν των ψυχών».(Α΄Πέτ.1:9 ) Η σωτηρία αφορά πρωτίστως την ψυχή, όχι το φθαρτό σώμα

Η ψυχή μπορεί να επιστρέψει στο σώμα, ανασταίνεται: «Εισήκουσεν ο Κύριος της φωνής του Ηλία· και επανήλθεν η ψυχή του παιδαρίου εντός αυτού και ανέζησε». (Α΄Βασ.17:21-22 ) Η ψυχή θεωρείται κάτι χωριστό, που μπορεί να αναχωρήσει ή να επιστρέψει

Η ψυχή –το πνεύμα- επιστρέφει στον Θεό που το έδωσε: «Και επιστρέψη το χώμα εις την γην, καθώς ήτο, και το πνεύμα επιστρέψη εις τον Θεόν, όστις έδωκεν αυτό». (Εκκλ.12:7 ) Το σώμα επιστρέφει στη γη· η ψυχή επιστρέφει στον Θεό.

Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι:

Η ψυχή δεν είναι υλική, δεν πεθαίνει μαζί με το σώμα, έχει την δική της πορεία, μπορεί να σωθεί, μπορεί να χαθεί, μπορεί ν΄ αναστηθεί και τελικά επιστρέφει στον Θεό.

Αυτό αποδεικνύει την πλήρη και ουσιαστική ανεξαρτησία της ψυχής από το σώμα.

Η ψυχή είναι ανεξάρτητη και από το πνεύμα (καρδιά, διάνοια, νους, συνείδηση)

Η Αγία Γραφή δεν ξεχωρίζει μόνο την ψυχή από το σώμα, αλλά και από το πνεύμα. Οι λειτουργίες της καρδιάς, της διάνοιας, του νου και της συνείδησης συνδέονται με το πνεύμα του ανθρώπου — με τον εσωτερικό του μηχανισμό αντίληψης και λειτουργίας.

Όμως η ψυχή παρουσιάζεται ως κάτι βαθύτερο, ως η εσωτερική οντότητα που ξεχωρίζει τόσο από το σώμα όσο και από το πνεύμα. Τα παρακάτω εδάφια το δείχνουν ξεκάθαρα.

Η ψυχή ξεχωρίζει από την “καρδιά”, την “διάνοια” και τον “νου” στην αγάπη προς τον Θεό

«Θέλεις αγαπά Κύριον τον Θεόν σου εξ όλης της καρδίας σου και εξ όλης της ψυχής σου και εξ όλης της δυνάμεώς σου και εξ όλης της διανοίας σου…» (Λουκ.10:27) Η Γραφή διακρίνει την “καρδιά”, τη “διάνοια” και την “ψυχή” ως διαφορετικές περιοχές· ο άνθρωπος αγαπά τον Θεό με όλες αυτές ξεχωριστά.

Η ψυχή αγιάζεται ξεχωριστά από το πνεύμα και το σώμα: «Αυτός δε ο Θεός της ειρήνης είθε να σας αγιάση ολοκλήρως, και να διατηρηθή ολόκληρον το πνεύμά σας και η ψυχή και το σώμα αμέμπτως εν τη παρουσία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού». (Α΄ Θεσ.5:23) Η Γραφή μιλά για τρία διακριτά μέρη του ανθρώπου: πνεύμα, ψυχή, σώμα και ζητά τον αγιασμό του καθενός ξεχωριστά.

Ο λόγος του Θεού “διαιρεί” ψυχή και πνεύμα: «Διότι ο λόγος του Θεού… διέρχεται μέχρι διαιρέσεως ψυχής τε και πνεύματος, αρμών τε και μυελών…». (Εβρ.4:12) Η Γραφή περιγράφει την ψυχή και το πνεύμα ως δύο διαφορετικές περιοχές του εσωτερικού ανθρώπου, τις οποίες ο λόγος του Θεού μπορεί να διακρίνει και να χωρίσει.

Η Γραφή διδάσκει ότι: Η ψυχή δεν ταυτίζεται με την καρδιά, ούτε με τη διάνοια ή τον νου, ούτε με το πνεύμα, αλλά ξεχωρίζει ως αυτόνομη πνευματική οντότητα ,με δικές της λειτουργίες και δική της αιωνιότητα.

Ο άνθρωπος είναι ένα ον τριμερές (πνεύμα – ψυχή – σώμα), και η ψυχή καταλαμβάνει κεντρική θέση στη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό και με την αιωνιότητα.

Πως γνωρίζουμε με την ψυχή μας τον Κύριο

Αφού λοιπόν η ψυχή είναι η «θεία πνοή μέσα μας», είναι φυσικό ο άνθρωπος να έχει έμφυτη ροπή προς τον Δημιουργό του. (Γέν.1:24,26) Η ζωή μας πηγάζει από την ψυχή που προέρχεται από τον Θεό και όχι από τη γη, όπως συμβαίνει με τα άλλα ζωντανά όντα. Έτσι αναγνωρίζουμε ότι πλαστήκαμε «κατ’ εικόνα» Του (Γέν.1:26), Αυτό όμως δεν πρέπει να μας καθησυχάζει αλλά να μας καλεί σε ευθύνη και αγώνα. Η αθανασία χαρίζεται από το Θεόν αλλά η θέση της κοντά Του κερδίζεται. Εξασφαλίζεται μέσα από τον προσωπικό αγώνα του καθενός για την «καθ’ ομοίωσιν», για τη μορφοποίηση της ζωής του σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Ο δρόμος αυτός, που είχε κλείσει μετά την πτώση του ανθρώπου, ανοίγει ξανά από τον Χριστό, ο οποίος με τη θυσία Του τον φανέρωσε σε όλες τις γενιές έως σήμερα.

Η λειτουργία της ψυχής μέσα στον άνθρωπο

Συμπερασματικά, επειδή η ψυχή φέρει μέσα της τη θεία πνοή, είναι φυσικό να κινείται προς την κατεύθυνση της σωτηρίας. Μπορεί:

Να ευλογεί και να μεγαλύνει τον Κύριο : «Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριον· και πάντα τα εντός μου το όνομα το άγιον αυτού». (Ψαλ.103:1)

Να γνωρίζεται με τον Θεό: «Εγνώρισας την ψυχήν μου εν στενοχωρίαις» (Ψαλ.31:7)

Να επιζητεί τον Θεό: «Συ ψυχή μου, είπας προς τον Κύριον, Συ είσαι ο Κύριός μου· η αγαθότης μου δεν εκτείνεται εις σε». (Ψαλ.16:2)

Να ταπεινώνεται στον Θεό: «Η θυσία του Θεού είναι πνεύμα συντετριμμένο· καρδία συντετριμμένη και τεταπεινωμένη, Θεέ, δεν θέλεις καταφρονήσει.» (Ψαλ.51:17 )

Να εξιλεώνεται: «Ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφων ψυχήν» (Ψαλ.19:7)

Να υπομένει προσδοκώντας στον Θεό: «Η ψυχή ημών προσμένει τον Κύριον· αυτός είναι βοηθός ημών και ασπίς ημών» (Ψαλ.33:20)

Να λυπάται και να ελπίζει: «Διά τι είσαι περίλυπος, ψυχή μου; και διά τι ταράττεσαι εντός μου; έλπισον επί τον Θεόν» (Ψαλ.42:5)

Να είναι άρρωστη και να θεραπεύεται: «Κύριε, ελέησόν με· ίασαι την ψυχήν μου, διότι ήμαρτον εις σε» (Ψαλ.41:4)

Να ευχαριστιέται και να ανορθώνεται: «Εύφρανον την ψυχήν του δούλου σου, διότι προς σε, Κύριε, υψόνω την ψυχήν μου».(Ψαλ.86:4)

Να επιθυμεί να είναι με τον Θεό: «Διψά η ψυχή μου τον Θεόν, τον Θεόν τον ζώντα· πότε θέλω ελθεί και θέλω φανή ενώπιον του Θεού;» (Ψαλ.42:2)

Να αγάλλεται και να χαίρεται: «Η δε ψυχή μου θέλει αγάλλεσθαι εις τον Κύριον, θέλει χαίρει εις την σωτηρίαν αυτού».(Ψαλ.35:9)

Και όπως μπορεί να επηρεαστεί είτε αρνητικά είτε θετικά, να λυπάται δηλαδή η να χαίρεται, το ίδιο μπορεί, και είναι στις επιλογές της αυτό, να αναπαύεται και να σώζεται. «Επί τον Θεόν βεβαίως αναπαύεται η ψυχή μου· εξ αυτού πηγάζει η σωτηρία μου». (Ψαλ.62:1)

Η ψυχή είναι, τελικά, το σημείο όπου συναντάμε τον Θεό. Εκεί γεννιέται η αληθινή ζωή, και εκεί κρίνεται η αιωνιότητά μας.

Η ψυχή επηρεάζεται από επιθυμίες, πληροφορίες κι άλλα εξωτερικά ερεθίσματα

Επειδή η ψυχή εδράζεται στο κέντρο του «εγώ» μας, επηρεάζεται άμεσα από όσα δέχεται η καρδιά· από τις πληροφορίες, τα συναισθήματα, τις επιθυμίες και τα εξωτερικά ερεθίσματα που εισέρχονται στον εσωτερικό μας άνθρωπο. Γι’ αυτό μπορεί να ευοδώνεται ή να στερείται, να ενισχύεται ή να ταλαιπωρείται, και σε ακραίες περιπτώσεις ακόμη και να οδηγήσει τον άνθρωπο σε πράξεις απελπισίας, όπως η αυτοκτονία , όχι επειδή «πεθαίνει» η ψυχή, αλλά επειδή η ψυχική ταραχή οδηγεί τον άνθρωπο να αφαιρέσει τη ζωή του.

Παρακάτω βλέπουμε χαρακτηριστικά παραδείγματα από τη Γραφή τα οποία αποκαλύπτουν πόσο βαθιά επηρεάζεται η ψυχή από όσα ο άνθρωπος επιθυμεί, ακούει, βλέπει, αισθάνεται ή υφίσταται.

Οι σαρκικές επιθυμίες αντιμάχονται την ψυχή: «Αγαπητοί, σας παρακαλώ, ως ξένους και παρεπίδημους, να απέχετε από τις σαρκικές επιθυμίες, οι οποίες αντιμάχονται ενάντια στην ψυχή» (Α΄Πέτ.2:11)

Η ψυχή λυπάται καθ’ υπερβολή: «Τότε λέγει προς αυτούς· Περίλυπος είναι η ψυχή μου έως θανάτου· μείνατε εδώ και αγρυπνείτε μετ’ εμού» (Ματθ.26:38)

Η ψυχή μπορεί να βαρύνει και να πικραθεί: «Η ψυχή μου εβαρύνθη την ζωήν μου· θέλω παραδοθή εις το παράπονόν μου· θέλω λαλήσει εν τη πικρία της ψυχής μου». (Ιώβ 10:1 )

Η ψυχή μπορεί να φτάσει στην απόγνωση και να επιζητά τον θάνατο από τον πόνο: « η ψυχή μου εκλέγει αγχόνην και θάνατον, παρά τα οστά μου.» (Ιώβ 7:15 )

Η ψυχή μικραίνει και εξασθενεί ακόμη και για ασήμαντες αφορμές: «Εζήτησεν εν τη ψυχή αυτού να αποθάνη, και είπεν, είναι κάλλιον εις εμέ να αποθάνω παρά να ζω». (Ιων.4:8)

Η ψυχή των δικαίων βασανίζεται από την αμαρτία γύρω της: «Ο δίκαιος Λώτ, κατοικών μεταξύ αυτών,-στα σόδομα- δι’ οράσεως και ακοής, εβασάνιζεν από ημέρας εις ημέραν την δικαίαν αυτού ψυχήν διά τα άνομα έργα αυτών» (Β΄Πέτ.2:8 )

Υπάρχουν ψυχές υγιείς και ψυχές ασθενείς: «Αγαπητέ, κατά πάντα εύχομαι να ευοδούσαι και να υγιαίνης, καθώς ευοδούται η ψυχή σου» (Γ΄Ιωάν.1:2 )

Η ψυχή θεραπεύεται και ανορθώνεται από τον Θεό: «Ηνώρθωσε την ψυχήν μου· με ώδήγησε διά τρίβων δικαιοσύνης ένεκεν του ονόματος αυτού» (Ψαλ.23:3)

Όταν η Αγία Γραφή κάνει αναφορά στον άνθρωπο, η ‘ψυχή’ περιγράφεται και ως ‘πνεύμα’

Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι υπάρχουν σημεία όπου η Γραφή χρησιμοποιεί τη λέξη «πνεύμα» με τρόπο παρόμοιο της «ψυχής» κι άλλα σημεία όπου ξεχωρίζει αυστηρά τη ψυχή από το πνεύμα. Αυτό δεν είναι αντίφαση, είναι διαφορετικές χρήσεις της λέξης.

1. Ψυχή= «πνεύμα» / Τα χωρία:

Το «πνεύμα» ως βαθύ εσωτερικό συναίσθημα: «το πνεύμα μου είναι κατατεθλιμμένον εν εμοί, και η καρδία μου τεταραγμένη εντός μου». (Ψαλ.143:4 )

Το «πνεύμα» επηρεάζεται από θλίψη: «υπό δε της λύπης της καρδίας καταθλίβεται το πνεύμα». (Παρ. 15:13)

Το πνεύμα καταθλίβεται: «Η ευφραινομένη καρδία δίδει ευεξίαν ως ιατρικόν· το δε κατατεθλιμμένον πνεύμα ξηραίνει τα οστά». (Παρ. 17:22 )

Το πνεύμα πρόθυμο, η σαρξ ασθενής: «αγρυπνείτε και προσεύχεσθε, διά να μη εισέλθητε εις πειρασμόν. Το μεν πνεύμα πρόθυμον, η δε σαρξ ασθενής». (Ματθ.26:41 )

Το πνεύμα γνωρίζει τα του ανθρώπου: «Διότι τις των ανθρώπων γινώσκει τα του ανθρώπου, ειμή το πνεύμα του ανθρώπου το εν αυτώ;» (Α΄Κορ.2:11)

Το πνεύμα μας ανήκει στον Θεό: «Διότι ηγοράσθητε διά τιμής· δοξάσατε λοιπόν τον Θεόν διά του σώματός σας και διά του πνεύματός σας, τα οποία είναι του Θεού». (Α΄Κορ.6:20 )

Όλα αυτά δείχνουν πως σε πολλές περιπτώσεις η Γραφή, όταν μιλάει πρακτικά, χρησιμοποιεί «πνεύμα» για να εκφράσει τον «εσωτερικό άνθρωπο», δηλαδή αυτό που συχνά εννοούμε με «ψυχή».

Δύο πρόσθετες χρήσεις της λέξης «ψυχή»

Η χρήση της λέξης «ψυχής» στην Αγία Γραφή εκτός από το να λέγεται και «πνεύμα», εξηγείται όταν αναφέρεται ως «άτομο» και «ζωή». Η ερμηνεία αυτή αποτρέπει τη σύγχυση, βοηθώντας τον αναγνώστη να μην παρερμηνεύει χωρία.

Αντί για την λέξη «άτομο» χρησιμοποιείται η λέξη «ψυχή» που όταν την συναντάμε, εύκολα την καταλαβαίνουμε από το νόημα της.

2. Ψυχή = άτομα/Τα χωρία

πέντε ψυχές = άτομα : «έχει να φροντίσει πέντε ψυχές», (Ιησ.11:11 ) με την φράση αυτή εννοούμε «..πέντε άτομα».

πάσας τας ψυχάς / ουδέν έχον πνοήν = κάθε ζωντανός οργανισμός: «Και πάσας τας ψυχάς τας εν αυτή επάταξαν εν στόματι μαχαίρας και εξωλόθρευσαν αυτούς· δεν έμεινεν ουδέν έχον πνοήν» (Αποκ.16:3 ) πάσας τας ψυχάς ενν. κάθε άτομο/ ουδέν έχον πνοήν ενν. και κάθε ζώον. Δηλαδή κάθε ζωντανό οργανισμό

3. Σαν Ψυχή = σαν ζωή:

Αντί για την λέξη «ζωή» χρησιμοποιείται η λέξη «ψυχή» όπου σε πάρα πολλά σημεία της Αγίας Γραφής την συναντάμε και εύκολα την καταλαβαίνουμε από το νόημα της.

Έμψυχα όντα= οργανισμοί που έχουν ζωή: «Και είπεν ο Θεός, Ας γεννήσωσι τα ύδατα εν αφθονία νηκτά έμψυχα…»(Γέν.1:20,30 )

Η ψυχή μου ήταν πολύτιμη =η ζωή μου: «Και είπεν ο Σαούλ, …επειδή η ψυχή μου εστάθη σήμερον πολύτιμος εις τους οφθαλμούς σου» (Α΄Σαμ.26:21)

Οι ζητούντες την ψυχήν μου= την ζωή μου: Οι δε ζητούντες την ψυχήν μου, διά να εξολοθρεύσωσιν αυτήν… (Ψαλ.63:9 )

Παρατήρηση: Με την ενότητα αυτή αντιλαμβανόμαστε κάτι κρίσιμο. Το ότι η λέξη «ψυχή» χρησιμοποιείται μεταφορικά, δεν ακυρώνει την κυριολεκτική της σημασία όταν μιλάει για την πνευματική οντότητα του ανθρώπου.