Αγγελολατρία και Χριστός: Μια παρεκτροπή της χριστιανικής πίστης

Ο όρος «λατρεία των αγγέλων» ή «αγγελολατρία» αναφέρεται στην τιμή ή λατρεία που αποδίδεται στους αγγέλους με τρόπο που ανήκει μόνο στον Θεό. Πρόκειται για θέμα που η Αγία Γραφή θίγει ρητά, προειδοποιώντας να μη λατρεύουμε τα κτίσματα, όσο ένδοξα κι αν είναι, αλλά μόνον τον Δημιουργό.

Στην προς Κολοσσαείς επιστολή του αποστόλου Παύλου (κεφ.2:18) αναφέρονται τα εξής:

«Μηδείς ας μη σας αποστερεί το βραβείον με *προσποίησιν ταπεινοφροσύνης* και *λατρείαν των αγγέλων,* ανακατευόμενος εις πράγματα τα οποία δεν είδε…»

Εδώ ο Παύλος αναφέρεται σε «μια πρώιμη μορφή ψευδοευσέβειας» που είχε αρχίσει να εμφανίζεται στις εκκλησίες της Φρυγίας από τους λεγόμενους «αγγελολάτρες». Αυτοί επικαλούνταν ονόματα αγγέλων σε προσευχές και δίδασκαν ότι οι άγγελοι ήταν «μεσαίοι μεσίτες» μεταξύ ανθρώπου και Θεού, κι έτσι έπρεπε να τιμώνται ή να προσκυνούνται. Ο Παύλος καθώς φαίνεται, το απορρίπτει ρητά και όχι μόνο αλλά και η Εκκλησία, η οποία την  καταδίκασε την διδασκαλία αυτή ως πλάνη, διότι με βάση το βιβλικό υπόβαθρο, «Μόνο ο Χριστός είναι ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων..» (Α΄Τιμ.2:5), Και πως οι άγγελοι είναι υπηρέτες του Θεού, όχι αντικείμενα λατρείας.

Στην Αγία Γραφή υπάρχει μια γενική προτροπή, η οποία απευθύνεται σε όλους — όχι μόνο σ’ εμάς τους ανθρώπους εδώ στη γη, αλλά και σε όλα τα πλάσματα που βρίσκονται στον ουρανό! Αυτή συνοψίζεται σε έναν στίχο του Ψαλμωδού, ο οποίος με αυστηρό ύφος λέει:

«Ας ντραπούν όλοι εκείνοι που λατρεύουν τα γλυπτά, αυτοί που καυχώνται στα είδωλα· προσκυνήστε Αυτόν, όλοι οι θεοί.» (Ψαλμ.97:7)

Με τον όρο «θεοί» εννοούνται οι άγγελοι στον ουρανό, οι οποίοι δεν εξαιρούνται από την υποχρέωση να προσκυνούν και να λατρεύουν *μόνον τον Κύριο*, όπως κι εμείς άλλωστε. (βλ. «Δημιουργία και σκοπός ύπαρξης των αγγέλων»)

Η στάση των αγγέλων απέναντι στη λατρεία

Πρέπει να προσέξουμε το εξής:

Πρώτον, οι ίδιοι οι άγγελοι αποδίδουν τιμή και προσκυνούν τον Κύριο, γνωρίζοντας την κτίση τους, ότι είναι «λειτουργικά πνεύματα, αποστελλόμενα για υπηρεσία προς εκείνους που πρόκειται ν’ απολαύσουν σωτηρία» (Εβρ. 1:6, Αποκ. 7:11).

Δεύτερον, *δεν δέχονται* τη λατρεία και την προσκύνηση από τους ανθρώπους, γιατί —όπως οι ίδιοι δηλώνουν— είναι *σύνδουλοι* των ανθρώπων, των αγίων και των προφητών (Αποκ. 22:8-9, Κριτ. 13:16).

Ο Ιωάννης έχοντας μείνει έκθαμβος στην ένδοξη παρουσία του αγγέλου στο νησί της Πάτμου τον προσκυνάει, πλην όμως η πράξη του αυτή δεν έμεινε χωρίς να σχολιασθεί από τον άγγελο κάτι που μας εξιστορεί στην Αποκάλυψη κεφ.19:10

«Και έπεσα εμπρός εις τους πόδας αυτού να προσκυνήσω αυτόν· και λέγει μοι· πρόσεχε, μη το κάμης· είμαι σύνδουλός σου και των αδελφών σου… τον Θεόν προσκύνησον.»

Επομένως, όταν οι ίδιοι οι άγγελοι λατρεύουν τον Θεό και απορρίπτουν τη δική μας προσκύνηση προς αυτούς, γιατί κάποιοι να επιμένουν σε πλάνες και διδασκαλίες “λατρείας αγγέλων”, διδάσκοντας πράγματα ανώφελα και επικίνδυνα όχι μόνο για τους ίδιους αλλά και για όσους τους ακούν; (Κολ. 2:18-19, Εφεσ. 5:6)

Η Αγία Γραφή μας πληροφορεί ότι «εις τον Κύριο υποτάχθηκαν τα πάντα, και οι άγγελοι» (Α΄ Πέτρ. 3:22, Δαν. 4:35). Και μας προτρέπει: «Τον Θεό να λατρεύετε, τον Θεό να προσκυνάτε, και να διδάσκετε στα παιδιά σας το ίδιο να κάνουν!» (Δευτ. 6:5-9)

Στους αγγέλους ανήκει βεβαίως η τιμή, ο σεβασμός δηλαδή, καθώς είναι εντεταλμένοι, όπως προ είπαμε από τον Θεό να υπηρετούν τους πιστούς…Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα σεβασμού προς τους αγγέλους, χωρίς να είναι το μόνο, είναι και αυτό που προτρέπει ο απόστολος Παύλος να κάνουν οι γυναίκες όταν προσεύχονται…Λέει λοιπόν. «Πάσα δε γυνή προσευχομένη ή προφητεύουσα με την κεφαλήν ασκεπή καταισχύνει την κεφαλήν εαυτής…Διά τούτο η γυνή χρεωστεί να έχη εξουσίαν (δηλ. να φοράει μαντήλι) επί της κεφαλής αυτής διά τους αγγέλους.» (Α΄Κορ.11:10)

 Ο Άγγελος του Κυρίου που ταυτίζεται με τον Θεό

Είναι γεγονός ότι σε αρκετά εδάφια της Παλαιάς Διαθήκης παρουσιάζεται ένας απεσταλμένος από τον Θεό, «ο Άγγελος του Κυρίου», να ομιλεί, να ενεργεί και να ταυτίζεται ωσάν να ήταν ο ίδιος ο Θεός. Σε άλλα εδάφια όμως —όπως έχουμε δείξει αλλού,— ο διαχωρισμός του αγγέλου του Κυρίου από τον Θεό είναι πλήρης.

Στην Καινή Διαθήκη ο διαχωρισμός αυτός είναι απολύτως σαφής, χωρίς περιθώρια σύγχυσης. Αν προσθέταμε λοιπόν στη λατρεία μας και τους αγγέλους, θα λατρεύαμε τον Θεό με τρόπο διαφορετικό απ’ ό,τι μας παραγγέλνει η Αγία Γραφή.

Περιπτώσεις εμφανίσεων του «Αγγέλου του Θεού» με την ταυτόχρονη παρουσία του Κυρίου

1. Στην Άγαρ (Γεν. 16:7–14)
2. Στον Αβραάμ, όταν εμποδίζει τη θυσία του Ισαάκ (Γεν. 22:11–18)
3. Στον Ιακώβ, σε όνειρο και πάλη (Γεν. 31:11–14, 32:24)
4. Ο προφήτης Ωσηέ τον περιγράφει ως άγγελο (Ωσ.12:4)
5. Στον Μωυσή, μέσα από τη φλεγόμενη βάτο (Έξ.3:2–7)
6. Στον Ιησού του Ναυή, ως αρχιστράτηγο της δύναμης του Κυρίου (Ιησ.5:14)
7. Στον Γεδεών (Κριτ.6:11–25), στον Μανωέ και στη γυναίκα του (Κριτ.13:3–24)

ΣΤΑ παραπάνω έχουμε να παρατηρήσουμε τα εξής:

1η Παρατήρηση:

Οι άγγελοι δεν μεταφέρουν μόνο τα λόγια του Θεού, αλλά κι «εκδηλώνουν την παρουσία Του, ενεργώντας ως ενδιάμεσοι στις αποκαλύψεις Του». Αυτό σημαίνει πως σε κάθε εμφάνιση του Αγγέλου, υπάρχει «και ταυτόχρονη παρουσία του Κυρίου.» (Έξ. 33:14, Λουκ. 2:9, Ιερ. 14:9, Ησ. 63:9). Είτε λοιπόν ο άγγελος του Κυρίου μεταφέρει απλώς τα μηνύματα του Θεού, είτε ταυτίζεται με τον Θεό-Λόγο, είτε χρησιμοποιείται από τον Θεό ως ενδιάμεσος, το βέβαιο είναι ότι το «Όνομα του Κυρίου είναι ισοδύναμο με το Πρόσωπο Του».

2η Παρατήρηση:

Ο άγγελος, επί του οποίου είναι το όνομα του Κυρίου, ασκεί εξουσία όμοια μ΄ εκείνη του Κυρίου, ενώ η φωνή και τα προστάγματά του είναι του Θεού (Έξ. 20:24).

Οι εμφανίσεις του Αγγέλου του Κυρίου (=του απεσταλμένου) που ταυτίζεται με τον Θεό, δεν μπορούν να θεωρηθούν μόνο ως φανερώσεις «μιας κτιστής αγγελικής μορφής που μεταδίδει τους λόγους Του» αλλά ως «Θεοφάνια», δηλαδή φανέρωση του ίδιου του Θεού όπου ο άγγελος δέχεται λατρεία και μιλά ως Θεός.

3η Παρατήρηση:

Οι Πατέρες της Εκκλησίας ερμήνευσαν αυτές τις φανερώσεις ως «προεικόνιση της μεσιτείας του Χριστού», ο οποίος είναι ο αληθινός «Απεσταλμένος» του Πατρός). Ο Χριστός είναι εκείνος που αποκαλύπτει τον Πατέρα και γίνεται ο μόνος μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων (Α΄ Τιμ. 2:5).

Δηλαδή, πρόκειται για «προσωπική φανέρωση του Υιού του Θεού», προσιτή στις ανθρώπινες αισθήσεις που προεικόνιζε την ενανθρώπισή Του! (Γεν. 18:1).

Αυτό εξηγεί γιατί ο «Άγγελος του Κυρίου» ομιλεί ως Θεός, δέχεται την λατρεία και όσοι Τον βλέπουν διακηρύσσουν ότι «είδαν τον Θεό».

Μέχρι πότε αναφέρεται ο Άγγελος του Κυρίου

Όι αναφορές στον «Άγγελο του Κυρίου» ή στον «Άγγελο του Θεού» περιορίζονται χρονικά μέχρι την περίοδο της βαβυλωνιακής αιχμαλωσίας.

Τα μεταγενέστερα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης (εκτός από τον Ζαχαρία) δεν έχουν τέτοιες αναφορές, ενώ στην Καινή Διαθήκη δεν εμφανίζονται καθόλου.

Αυτό δείχνει ότι μετά την ενανθρώπιση του Χριστού δεν υπάρχει πλέον ανάγκη αγγελικής μεσιτείας, διότι ο ίδιος ο Υιός του Θεού είναι «ο μόνος μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων»  (Α΄ Τιμ. 2:5, Εβρ. 1:1–2).

Συμπέρασμα

Μερικά από τα στοιχεία που χρησιμοποίησα, εκτός από τα βιβλικά εδάφια, προέρχονται και από μελέτη πατερικών κειμένων, όπως του Αυγουστίνου, του Ειρηναίου και άλλων.

Η έρευνα ήταν επίπονη, αλλά πολύτιμη, γιατί ανέδειξε διαφορετικές απόψεις ως προς τον «Άγγελο του Κυρίου» στην Παλαιά Διαθήκη, από τις οποίες παρέθεσα τις επικρατέστερες. Ωστόσο, ο σκοπός δεν είναι η αντιπαράθεση, αλλά η περαιτέρω μελέτη της Αγίας Γραφής.

Μέσα από αυτή τη μελέτη ανακαλύπτουμε τον αληθινό σκοπό της αναζήτησής μας: Τον Χριστό, που είναι η Ζωή και η Αλήθεια. Και να θυμόμαστε, όπως είπε ο απόστολος Παύλος: «Η γνώση φουσκώνει, η δε αγάπη οικοδομεί.»

Γιάννης Μαστοράκος