Μέρος 10ο : Διώξεις υπό τους Οθωμανούς

Καθώς ο Μεσαίωνας πλησιάζει προς το τέλος του, (14ος–15ος αιώνας) μια νέα δύναμη αναδύεται από τα βάθη της Ανατολής και απλώνεται σταδιακά πάνω στα εδάφη της παραπαίουσας Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Οι Οθωμανοί Τούρκοι δεν εμφανίστηκαν αρχικά ως κατακτητές μιας στιγμής αλλά ως μόνιμη, οργανωμένη και επεκτατική εξουσία, με σαφή θρησκευτική ταυτότητα και μακροπρόθεσμο όραμα κυριαρχίας.

Για τους χριστιανικούς πληθυσμούς της Μικράς Ασίας, των Βαλκανίων και της Ανατολικής Μεσογείου, η οθωμανική προέλαση δεν σήμαινε απλώς αλλαγή ηγεμόνα…Σήμαινε αλλαγή κόσμου.

Σήμαινε μετάβαση από μια κοινωνία με έστω τραυματισμένη πίστη, σ’ έναν κόσμο όπου ο Χριστιανισμός μετατρεπόταν σε ανεκτή αλλά υποδεέστερη ταυτότητα.

Σήμαινε την απώλεια της πολιτικής προστασίας, τη μεταβολή του δικαίου, την ανατροπή των κοινωνικών ρόλων και την καθημερινή εμπειρία της υποταγής.

Το καθεστώς της υποταγής – Οι χριστιανοί ως ραγιάδες (ζιμί)

Στο οθωμανικό σύστημα, οι χριστιανοί δεν εξοντώθηκαν συλλήβδην αλλά υποβιβάστηκαν θεσμικά.

Κατατάχθηκαν στο ισλαμικό νομικό καθεστώς των «ζιμί», (υποτελείς μη μουσουλμάνοι) ως πρόσωπα με δικαίωμα ζωής και λατρείας αλλά χωρίς ισότητα απέναντι στους μουσουλμάνους υπηκόους.

Η ιδιότητα του ζιμί μεταφραζόταν σε βαριά και ταπεινωτική φορολογία, (χαράτσι), αποκλεισμό από στρατιωτική και πολιτική εξουσία, περιορισμούς στη λατρεία και στη δημόσια παρουσία, απαγόρευση ανέγερσης νέων ναών ή επισκευής παλαιών χωρίς άδεια.

Η πίστη επιτρεπόταν αλλά υπό όρους…Και οι όροι αυτοί πίεζαν σταθερά προς την εγκατάλειψή της.

Το σύστημα των μιλλέτ: Διοικητική ανοχή μ’ αντάλλαγμα την υποταγή

Οι Οθωμανοί δεν κατήργησαν την Εκκλησία…Την ενέταξαν όμως σ’ ένα σύστημα διοίκησης. Οι ζιμί οργανώθηκαν συλλογικά σε «μιλλέτ», δηλαδή σε θρησκευτικο-διοικητικές κοινότητες.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως αναγνωρίστηκε ως θρησκευτικός ηγέτης και πολιτικός εκπρόσωπος όλων των ορθοδόξων του Rum millet, υπεύθυνος απέναντι στον Σουλτάνο για τη νομιμοφροσύνη και την τάξη του ποιμνίου του. Η Εκκλησία επιτρεπόταν να λειτουργεί και η λατρεία συνεχιζόταν, όμως ο Πατριάρχης λογοδοτούσε για κάθε «απείθεια» των πιστών και τιμωρούνταν συλλογικά για πράξεις που δεν μπορούσε πάντα να ελέγξει.

Η ανοχή αυτή δεν ήταν ελευθερία…Ήταν διαχειριζόμενη υποταγή.

Εκτελέσεις Πατριαρχών και επισκόπων

«Ο θεσμός του Πατριάρχη δεν δημιουργήθηκε επί Οθωμανών· προϋπήρχε ως καθαρά εκκλησιαστικός, αλλά μετά το 1453 φορτώθηκε πολιτικό και διοικητικό ρόλο που δεν είχε πριν.» Στο οθωμανικό σύστημα των μιλλέτ, ο Πατριάρχης δεν λειτουργούσε μόνο ως πνευματικός ηγέτης αλλά και ως επίσημος πολιτικός εκπρόσωπος του ορθόδοξου πληθυσμού απέναντι στον Σουλτάνο. Ως εκ τούτου, τιμωρούνταν συχνά για γεγονότα που δεν μπορούσε να ελέγξει: Εξεγέρσεις, διεθνείς συγκρούσεις, υποψίες συνεργασίας με ξένες δυνάμεις ή απλή αδυναμία συγκράτησης του λαού.

Η οθωμανική περίοδος γνωρίζει πολλαπλές εκτελέσεις Πατριαρχών, ενταγμένες σε μια μακρά πρακτική πολιτικής καταστολής κι ελέγχου των χριστιανικών πληθυσμών.

Τέτοιες υπήρξαν η εκτέλεση του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ (1821), ο οποίος απαγχονίστηκε στην Πύλη ως συλλογική τιμωρία και παραδειγματισμός μετά το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης, καθώς και του Κυρίλλου Λούκαρη (1638), ο οποίος στραγγαλίστηκε και ρίχθηκε στον Βόσπορο, σε μια περίοδο έντονων διεθνών ανταγωνισμών και πολιτικών πιέσεων.

Παρόμοια τύχη είχαν και πολλοί προγενέστεροι Πατριάρχες, οι οποίοι καθαιρέθηκαν, φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν με συνοπτικές διαδικασίες, όχι λόγω θεολογικών παρεκκλίσεων αλλά επειδή θεωρήθηκαν πολιτικά υπεύθυνοι για τη στάση, τη νομιμοφροσύνη ή την απειθαρχία των χριστιανικών κοινοτήτων που εκπροσωπούσαν.

Οι εκτελέσεις αυτές, επομένως, δεν ήταν θεολογικές τιμωρίες ούτε αποφάσεις περί δόγματος. Ήταν πολιτικές πράξεις καταστολής, εργαλεία παραδειγματισμού και ελέγχου ενός πληθυσμού που το κράτος αντιμετώπιζε με καχυποψία.

Το παιδομάζωμα ως θεσμοποιημένη δίωξη – Μια αργή αιμορραγία

Από τα πιο τραυματικά μέτρα της οθωμανικής κυριαρχίας υπήρξε το παιδομάζωμα (ντεβσιρμέ). Χριστιανόπουλα αποσπώνταν βίαια από τις οικογένειές τους, χωρίς δυνατότητα αντίδρασης, χωρίς νομική προστασία. Εξισλαμίζονταν κι εκπαιδεύονταν για να υπηρετήσουν το κράτος ως γενίτσαροι ή αξιωματούχοι.

Για την Αυτοκρατορία ήταν μηχανισμός ισχύος. Για τις χριστιανικές κοινότητες ήταν σιωπηλός ακρωτηριασμός. Πολλοί ιστορικοί το χαρακτηρίζουν: «Έμμεσο αλλά βαθύτατο διωγμό της πίστης». Η απώλεια παιδιών δεν καταγράφεται πάντα ως μαρτύριο αλλά άφησε πληγές βαθύτερες από πολλές σφαγές.

Η πτώση της Κωνσταντινούπολης (1453) – Το τέλος μιας εποχής

Το έτος 1453 δεν αποτελεί απλώς στρατιωτική ή πολιτική ήττα.

Η άλωση της Κωνσταντινούπολης σφραγίζει το τέλος της βυζαντινής χριστιανοσύνης ως πολιτικής οντότητας. Μετά το 1453 δεκάδες ναοί μετατράπηκαν σε τεμένη, μοναστήρια εγκαταλείφθηκαν ή καταστράφηκαν, κάθε επισκευή απαιτούσε άδεια και δωροδοκία.

Χαρακτηριστικότερο σύμβολο αποτελεί η Αγία Σοφία, η οποία από παγκόσμιο κέντρο της χριστιανοσύνης, μετατράπηκε σε τέμενος μέσα σε λίγες ώρες.

Η Εκκλησία χωρίς κράτος, χωρίς αυτοκράτορα και χωρίς στρατιωτική προστασία δεν έχει πλέον την δυνατότητα θεσμικής απάντησης… Οποιαδήποτε επίσημη εξέγερση θα οδηγούσε σε μαζική σφαγή του ποιμνίου.

Ο χριστιανισμός της Ανατολής χωρίς να μιλά πια με γλώσσα εξουσίας, επιβιώνει μιλώντας την γλώσσα της υπομονής και της αντοχής.

Η επιλογή της επιβίωσης – Η στάση της Εκκλησίας

Η στάση της ήταν διαπραγμάτευση, όχι σύγκρουση!

Προστασία των κοινοτήτων, όχι πολιτική αντίσταση…

Πνευματική αντοχή, όχι εξουσιαστικός ρόλος. Οι επίσκοποι γίνονται πνευματικοί πατέρες, εκπρόσωποι κοινοτήτων, φύλακες μνήμης και ταυτότητας.

Έτσι λοιπόν, παρά τις διώξεις, τις πιέσεις και τις απώλειες, η Εκκλησία δεν εξαφανίζεται αλλά μετασχηματίζεται. Η πίστη μετακινείται από τα παλάτια στις ενορίες, από την εξουσία στην καρδιά, από τη δημόσια επιβολή στη σιωπηλή επιμονή.

Αυτό δεν σημαίνει ταύτιση με τους Οθωμανούς…Σημαίνει ποιμαντική ευθύνη μέσα σε ασφυκτικό πλαίσιο.

Για το τέλος

Η οθωμανική περίοδος δεν υπήρξε απλώς το τέλος του Μεσαίωνα.

Υπήρξε το πέρασμα από μια Εκκλησία με πολιτικό ρόλο σε μια Εκκλησία χωρίς εξωτερική δύναμη αλλά με εσωτερική αντοχή.

Οι χριστιανοί δεν διώχθηκαν πάντα με ξίφος. Πιο συχνά διώχθηκαν με φόρους, φόβο, ταπείνωση και αργή φθορά. Κι όμως, μέσα σε αυτό το μακρύ σκοτάδι, η πίστη δεν έσβησε.

Δεν θριάμβευσε ιστορικά αλλά επέζησε. Και αυτή η επιβίωση, χωρίς στρατούς και αυτοκρατορίες, ίσως είναι η πιο σιωπηλή αλλά και η πιο αληθινή μαρτυρία του Μεσαίωνα.

Γιάννης Μαστοράκος